Zmiany zachodzące w handlu światowym kształtują się pod wpływem wielu czynników o charakterze wewnętrznym lub zewnętrznym względem kraju uczestniczącego w wymianie. Wraz z postępującymi procesami integracji gospodarczej szczególnego znaczenia nabierają te ostatnie, kształtujące się na płaszczyźnie instytucjonalnej i polegające głównie na tworzeniu nowych porozumień handlowych lub pogłębianiu współpracy w ramach już istniejących stref preferencyjnego handlu. Ich rosnące znaczenie jest determinowane problemami w wypracowaniu konsensusu w kwestii liberalizacji handlu międzynarodowego na forum WTO. Trudności negocjacyjne na poziomie multilateralnym uwidaczniają się od Rundy Doha, zapoczątkowanej w 2001 roku. W Rundzie, w której uczestniczyły 153 państwa osiągnięcie kompromisu akceptowanego przez wszystkie zaangażowane strony okazało się niemożliwe, a co za tym idzie nie uzyskano porozumienia wieńczącego Rundę, nie tylko jak pierwotnie planowano do 2005 roku, ale i przez kolejnych 15 lat. W ten sposób alternatywą dla multilateralizmu stają się regionalne porozumienia handlowe. Ich rolę w rozwoju handlu regionalnego i światowego docenia się zwłaszcza w odniesieniu do sektora rolnego, który jest szczególnie trudnym i często prowadzącym do konfliktów w międzynarodowych stosunkach gospodarczych obszarem negocjacji na forum WTO (Pawlak, 2013). Badania Granta i Lamberta (2008) wskazują, że po utworzeniu stref preferencyjnego handlu wymiana produktami rolnymi krajów członkowskich takich ugrupowań, jak Unia Europejska (UE), Północnoamerykański Układ Wolnego Handlu (NAFTA), Wspólny Rynek Południa (MERCOSUR), Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN), Strefa Wolnego Handlu Australia-Nowa Zelandia (CER) i Andyjski Wspólny Rynek (Pakt Andyjski) zwiększyła się około 72% w porównaniu z 27-procentowym wzrostem handlu w sektorze towarów przemysłowych.

Według danych WTO z 2025 roku na świecie funkcjonuje około 375 regionalnych porozumień handlowych (regional trade agreements – RTA), a znaczna ich liczba jest jeszcze negocjowana lub czeka na ratyfikację. Dla porównania w 2020 roku było ich 310, co świadczy o dynamicznym, ponad 15-procentowym wzroście liczby aktywnych RTA. Ich aktywnym uczestnikiem jest Unia Europejska, która w ramach RTA zacieśnia swoją współpracę nie tylko z krajami wysokorozwiniętymi (USA, Japonia, Kanada), ale również z państwami, które uznaje się za „koła napędowe globalnej gospodarki” (Wietnam, Indie, MERCOSUR).

Celem głównym podjętych badań było określenie stanu i perspektyw rozwoju handlu artykułami rolno-spożywczymi krajów UE w ramach wybranych preferencyjnych umów handlowych oraz zbadanie przewag konkurencyjnych sektora rolno-spożywczego krajów UE w warunkach postępujących procesów regionalnej i międzyregionalnej integracji gospodarczej. Badania dotyczyły preferencyjnych porozumień handlowych UE obowiązujących z Kanadą, Japonią i Wietnamem oraz wynegocjowanych lub potencjalnie możliwych do zawarcia odpowiednio z państwami MERCOSUR i ze Stanami Zjednoczonymi. Zakres czasowy badań w ujęciu ex post objął lata 2012-2023, natomiast symulacje ex ante wykonano w perspektywie krótkookresowej. W części empirycznej rozprawy wykorzystano materiały wtórne pochodzące z międzynarodowych, publicznych baz danych, w tym FAOSTAT, UNCTADStat, WITS i Banku Światowego. Zastosowano wybrane miary statystyki opisowej, celowo wyselekcjonowane ilościowe wskaźniki międzynarodowej pozycji konkurencyjnej ex post oraz model równowagi cząstkowej SMART i model równowagi ogólnej GTAP.

Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że sektor rolno-spożywczy UE na rynkach wybranych partnerów handlowych odznacza się silniejszą pozycją konkurencyjną w zakresie produktów o wyższym stopniu przetworzenia niż surowców rolnych. Implementacja wybranych preferencyjnych porozumień handlowych może wywołać efekt kreacji i przesunięcia handlu rolno-spożywczego w relacjach bilateralnych UE z sygnatariuszami porozumień kosztem ograniczenia wymiany wewnątrzunijnej. Ponadto można sądzić, że efekt przesunięcia handlu ujawni się z większą siłą niż efekt kreacji handlu.

The main objective of this research was to determine the status and prospects for development of trade in agri-food products in the EU countries within the framework of selected regional trade agreements, as well as investigate competitive advantage of the agri-food sector in the EU countries under progressing regional and inter-regional economic integration. The study focused on the EU's preferential trade agreements with Canada, Japan, and Vietnam, as well as those negotiated or potentially possible with MERCOSUR countries and the United States, respectively. The timeframe of the research in ex post terms covered the years 2008-2018, while ex ante simulations were made in the short run perspective. In the empirical part of the dissertation secondary materials from international, public databases were used, including FAOSTAT, UNCTADStat, WITS and the World Bank. Selected measures of descriptive statistics, deliberately selected quantitative indicators of ex post international competitive position, as well as the partial equilibrium model SMART and the general equilibrium model GTAP were employed in the dissertation.

Based on the conducted research, it can be concluded that the EU agri-food sector shows a stronger competitive position on the markets of selected trade partners in case of products with a higher processing degree rather than agricultural raw materials. Implementation of selected preferential trade agreements can cause trade creation and trade diversion effects in bilateral relations between the EU and the parties of the agreements at the expense of limiting intra-EU trade. Moreover it can be stated, the trade diversion effect can happen with greater force than the trade creation effect.